Metoda wyróżnienia

Polega na tym, że działanie bodźców warunkowych (rozkazów) wzmacniane jest bodźcem pokarmowym (smakołykiem). Na przykład daje się psu rozkaz „noga!” z jednoczesnym pokazaniem smakołyka i gdy pies podchodzi, nagradza się go smakołykiem. Metodę tę stosuje się przede wszystkim w wychowywaniu psa i podstawowym szkoleniu, np. w wyrabianiu posłuszeństwa, w odnajdywaniu i przynoszeniu przedmiotów, a w tresurze zaawansowanej – w pracy na śladzie człowieka itd. We wszystkich ćwiczeniach, w których wymaga su? podanych przykładowo czynności, zastosowanie innej metody, np. mechanicznej, jest bezcelowe. W tresurze metodą wyróżnieniową stosuje się też chwalenie psa przyjaznym tonem, np. „taak”, „dobry piesek”, oraz głaskania go, poklepywanie po szyi itp.

Metoda kontrastowa

Polega na umiejętnym łączeniu bodźców mechanicznych z bodźcami pokarmowymi, czyli stosowanie zarówno przymusu, jak i wyróżnienia. Jest to więc połączenie metody mechanicznej z wyróżnieniową. W szkoleniu psa metodą kontrastową postępuje się zatem w ten sposób, aby działanie bodźca warunkowego (rozkazu) było wzmocnione przez bodziec mechaniczny i z chwilą gdy pies pod wpływem przymusu wykona wymaganą czynność, wynagradza się go smakołykiem, pogłaskaniem, pochwałą. Przy stosowaniu takich kontrastowych bodźców u psa szybko kojarzą się bodźce nieprzyjemne z przyjemnymi. Ale i tej metody nie można stosować zawsze, w wyrabianiu wszystkich nawyków. Przy stosowaniu metody kontrastowej bardzo ważna jest siła działania bodźców mechanicznych i pokarmowych. Bodziec mechaniczny powinien być zawsze silniejszy niż pokarmowy, w przeciwnym razie działanie przymusu będzie coraz słabiej wpływało na psa.

Metody tresury psów

Znając fizjologiczne tło reagowania psa na bodźce warunkowe i bezwarunkowe możemy zastosować metodę odpowiednią do jego psychiki i wymaganych w ćwiczeniach czynności. Rozróżnia się cztery metody: mechaniczną, wyróżnieniową, kontrastową i naśladownictwa.
Metoda mechaniczna polega na wyrabianiu u psa wymaganych nawyków przez stosowanie różnych środków bezpośredniego przymusu, które działając na biemo-obronne zachowanie się psa wywołują u niego odruchy warunkowe. Na przykład w 1-2 sekundy po wydaniu rozkazu „siad!” (bodziec warunkowy) następuje nacisk ręki na krzyż psa z jednoczesnym lekkim szarpnięciem smyczą W górę i z powrotem (bodźce bezwarunkowe). Wielokrotne powtarzanie takich ćwiczeń prowadzi do wytworzenia u psa odruchu warunkowego na rozkaz „siad!”. Metoda mechaniczna jest skuteczna, jeśli stosuje się ją we właściwych okolicznościach i prawidłowo. Nie można nią jednak posługiwać się przy wyrabianiu wszy stkich wymaganych od psa nawyków. Poza tym trzeba umiejętnie dostosować siłę mechanicznego oddziaływania do psychiki psa, do jego temperamentu, aby nie zerwać więzi łączącej przewodnika z wychowankiem. Przewodnik nie powinien dlatego przesadzać w stosowaniu przymusu, gdyż zbyt długo działające bodźce bólowe mogą wywołać u psa zmiany psychiczne, wyrażające się w bierności i tchórzliwości, co utrudnia lub wręcz uniemożliwia dalsze szkolenie.

Różne etapy tresury psa

Etap tresury to ćwiczenia polegające na wyeliminowaniu wielu zbytecznych ruchów towarzyszących jeszcze nader niedoskonałym czynnościom, a w końcu na wypracowaniu sygnalizacji, bodźców sygnalizacyjnych, za pomocą których treser kieruje później zachowaniem się zwierzęcia.
Trzeci etap tresury utrwalanie wypracowanych odruchów – polega na nagradzaniu zwierzęcia za każdy konkretny ruch składający się na czynność zaprogramowaną w występie na arenie. Równocześnie stosuje się bodźce (sygnały) biologicznie obojętne dla zwierzęcia, w celu wypracowania u niego odruchów warunkowych na sam sygnał dźwiękowy lub optyczny.
W doświadczeniach naukowych stosuje się metody tresury dostosowane do badań różnych przejawów psychiki zwierzęcia. Przejrzystość warunków, w jakich przebiega eksperyment, i możność dokładnego stosowania bodźców sygnalnych (podawanych przez eksperymentatora) czyni tresurę naukową niezastąpioną w badaniu nawyków i pamięci.

Pośredni sposób naprowadzania

Polega na prowokowaniu do wykonywania ruchów nie skierowanych bezpośrednio na przynętę, lecz uwarunkowanych ogólnym pobudzeniem zwierzęcia, dzięki czemu formują się główne manipulacyjne czynności wykonywane kończynami: obejmowanie, przenoszenie, uderzenia lub drapanie łapami itd. I tak na przykład w celu wypracowania (wyćwiczenia) występu cyrkowego polegającego na rozwijaniu zrolowanego dywanu przez lisa, treser stojący obok zwiniętego dywanu podnieca zwierzę kawałkiem mięsa nie dając mu możliwości chwycenia przynęty. Pobudzony lis podskakuje, unosi się na tylnych nogach, przebiera przednimi łapami itd. Wszystkie przypadkowe ruchy zwierzęcia prowadzące do zetknięcia się z dywanem treser utrwala nagradzając lisa niewielkim kawałkiem mięsa. W konsekwencji takiego postępowania zwierzę przez cały czas będzie zdążało w kierunku dywanu, aż w końcu pojawią się u niego potrzebne treserowi ruchy jedną lub obydwiema łapami po rekwizycie. Dalsza praca tresera polega na ćwiczeniach naprowadzających lisa do środkowej części rulonu itd. W naprowadzaniu złożonym chodzi o to, by najpierw wypracować u zwierzęcia określony nawyk, a potem, zmieniwszy sytuację, treser zmusza zwierzę na nowo w przystosowywaniu się do wykonywania wyćwiczonych czynności.

Metody tresury oraz reguły stosowania bodźców

Tresura psów, i to do różnych celów, znana była już w starożytności. W czasach nowożytnych do drugiej połowy XIX stulecia praktykowano w tresurze, zwłaszcza cyrkowej obliczonej na efekt widowiskowy, głównie przymus, to jest metodę bólową karanie (niekiedy bardzo okrutne) zwierzęcia za każdy niepożądany odruch. Z czasem metoda ta została zaniechana. Zastąpiono ją bardziej humanitarną (i efektywniejszą), obliczoną na naturalne zachowanie się zwierzęcia przez wcześniejsze oswojenie, dobre obchodzenie się z nim i wzmacnianie bodźcem pokarmowym prawidłowo wykonywa ne odruchy. Z czasem zaczęto stosować metodę tzw. kontrastową (o której mowa dalej), polegającą na nagradzaniu tresowanego zwierzęcia za prawidłowe odruchy i karaniu za nieprawidłowe. Rozróżnia się trzy etapy tresury cyrkowej: naprowadzenie, ćwiczenie i utrwalanie. W pierwszym etapie zadanie tresera polega na naprowadzeniu zwierzęcia do wykonania pierwszych ruchów prowadzących do celu. Osiąga się to za pomocą naprowadzenia bezpośredniego (popychania), pośredniego lub złożonego. W pierwszym wypadku treser zmusza zwierzę do podążania lub obracania się w ślad za pokarmem lub innym przynęcającym zwierzę obiektem.

W tresurze psa pasterskiego

Używa się specjalnej laski, która ma podwójne zastosowanie. Służy do podawania psu Sygnałów optycznych, a zarazem w pracy pasterskiej jest jedynym narzędziem do chwytania owiec. Laskę pasterską, która powinna mieć długość nie mniejszą niż 2 m, można zrobić z pręta leszczynowego. Jeden jego koniec musi być łukowato Zagięty, w rodzaju litery U. Dlatego trzeba go zanurzyć na 10 minut we wrzącej wodzie, aby zmiękł i uelastycznił się, potem przez odpowiednie Wygięcie nadać mu łukowaty kształt, związać obydwa ramiona łuku mocnym sznurkiem i pozostawić go w tej formie na kilkanaście dni aż do całkowitego wyschnięcia. Do noszenia ze sobą smakołyków dla psa najlepiej nadaje się torebka plastykowa (śniadaniówka). Jest ona Wygodna w użyciu, nie zajmuje dużo miejsca w kieszeni i łatwo ją utrzymać w czystości, gdyż można ją wymyć. W szkoleniu psa obronnego przerabiane są ćwiczenia / pomocnikiem (pozorantem), który powinien być wyposażony w odzież ochronną, zabezpieczającą przed uszkodzeniem ciała przez gryzącego psa w czasie ćwiczeń. Do tego celu służy kostium ochronny (kurtka i spodnie) i maska. Kostium powinien być uszyty z trwałego materiału (brezentu lub skóry surowcowej) i dobrze wywatowany. Rękawy muszą być znacznie dłuższe niż ręce pozoranta. Maskę sporządza się z siatki metalowej. Do ręki pozoranta przed zębami psa w toku ćwiczeń polegających na prowokowaniu psa służy długi rękaw ochronny, uszyty z takiego samego materiału jak kostium ochronny. W czasie tresury obrończej z udziałem pozoranta, w niektórych ćwiczeniach zachodzi potrzeba zmiany jego ubioru, aby pies nie przyzwyczaił się do jego widoku. Do tego celu można użyć kombinezonu lub fartucha roboczego albo innego stałego ubrania. Do ćwiczeń związanych z nauką pokonywania przeszkód potrzebne są takie urządzenia, jak: przenośne płotki składające się ze stojaków wysokości do 1 m listwy (poprzeczki) długości 2,5 m, umieszczonej na różnych wysokościach – od 0,5 do 1 m; przenośna, rozkładana ściana długości 2,5 m i szerokości 1 m, wykonana ze stojaków i wsuwanych w nie (we wręby) gładkich desek.

Innych przyrządów i urządzeń mających zastosowanie w tresurze

Oprócz sprzętu stanowiącego wyposażenie psa należy wymienić szereg innych przyrządów i urządzeń mających zastosowanie w tresurze. Koziołek z miękkiego drewna służy do nauki aportowania, rozpoznawania przedmiotów itp. Jest to pałeczka długości 20-25 cm, średnicy 3 cm, na obu końcach niecó grubsza (o średnicy 5 cm). Do wstępnej nauki aportowania, którą rozpoczynamy ze szczenięciem, może być użyty koziołek ze słomy obszyty płótnem. Później zastępuje się go koziołkiem drewnianym. Gwizdek ułatwia kierowanie psem na odległość. Szczególnie jest przydatny do podawania Sygnałów dźwiękowych psu pasterskiemu. Najlepszy jest o niezbyt wysokim tonie. Zastosowanie gwizdka w pasterstwie daje podwójną korzyść, ponieważ i u pilnowanych owiec czy bydła również wytwarza się odruch warunkowy na podawany im Sygnał.
Pistoletu startowego (korkowiec) używa się w ćwiczeniach przyzwyczajania psa do wystrzałów z broni palnej. Hak żelazny wbijany w ziemię jest pomocny, gdy w czasie ćwiczeń w terenie zachodzi potrzeba chwilowego pozostawienia psa na uwięzi (na smyczy lub lince), np. w nauce pilnowania rzeczy, pozostawania na miejscu, węszenia ścieżki śladu opiekuna itp. Można go wykonać z pręta żelaznego. Koniec, który wbija się w ziemię, powinien być zaostrzony, drugi zaś Zagięty w pierścień. Na taki wbity hak nakłada się pętlę smyczy lub linki.

Smycz skórzana

Długości 2 m, służy zarówno do prowadzenia psa, jak i tresury. Sporządza się ją z bardzo mocnego i elastycznego rzemienia szerokości 1 cm. Jeden jej koniec zaopatrzony jest w metalowy obracalny karabińczyk, a drugi zakończony pętla. Szorki(szelki) wykorzystuje się w pracy węchowej psa na śladzie ludzkim. Zakłada się je zamiast obroży na część barkową. Powinny być one uszyte z pasków rzemiennych szerokości 4 cm i zaopatrzone w nierdzewne półpierścienie do przypinania smyczy.
Kaganiec zakłada się psu na czas spaceru lub odbytej podróży publicznym środkiem komunikacyjnym oraz w czasie ćwiczeń z udziałem pozoranta prowokującego psa do agresywnego zachowania się. Może być skórzany lub metalowy. Najodpowiedniejszy jest pleciony kaganiec rzemienny, zapinany na sprzączkę rozmiarami dopasowany do objętości głowy psa. Zbyt szczelne przyleganie kagańca nie jest wskazane. Linka, długości od 10 do 25 m, służy do kierowania psem w czasie nauki odnajdywania śladów zapachowych oraz w wiczeniach innego rodzaju, jak na przykład niepodejmowanie obcego pokarmu. Może być konopna lub z plecionki stylonowej/ grubości 5 mm. Jeden koniec linki powinien być zaopatrzony w obracalny karabińczyk, którym przypina się ją do obroży lub szorek, drugi zaś – zakończony pętlą, służącą za uchwyt.

Sprzęt do tresury

W tresurze niezbędny jest odpowiedni sprzęt, ułatwiający opiekunowi kierowanie zwierzęciem będący źródłem bodźców bezwarunkowych, oraz urządzenia i przyrządy potrzebne do nauki. Na bezpośrednie wyposażenie psa składają się: zwykła obroża skórzana łub metalowa wraz ze smyczą, obroża kolczasta, szorki, kaganiec i linka. Obroża zwykła skórzana powinna być uszyta z podwójnego paska rzemiennego szerokości cm i długości dostosowanej do obwodu szyi psa, za
pinana na metalową sprzączkę i zaopatrzona w pół- pierścień do przypinania smyczy. Sprzączka i półpierścień powinny być wykonane z metalu nierdzewnego. Obroża zwykła metalowa (łańcuszkowa) jest trwalsza niż skórzana i Wygodniejsza w użyciu (można ją ściągać), ale ponieważ metal jest dobrym przewodnikiem ciepła, nie powinna mieć raczej zastosowania w okresie zimy
Obroża kolczasta (kolczatka) wykonana z jednolitego metalu nierdzewnego, zaopatrzona jest w wystające kolce, odpowiednio Zagięte i zaokrąglone, aby nie kaleczyły skóry psa. Obroża ta może być stosowana tylko w wyjątkowych wypadkach, przy ćwiczeniu psów bardzo pobudliwych (temperamentu cholerycznego).

W czasie wykonywania przez psa ciężkiej pracy fizycznej

W ratownictwie wodnym i lawinowym wzrasta zapotrzebowanie jego Organizmu na tlen, przekraczając w znacznym stopniu ilość tlenu rozprowadzanego przez krew. W związku z tym psa takiego należy umiarkowanie eksploatować i bezwzględnie zapewniać mu odpoczynek po pracy. U młodego, niedoświadczonego psa, po intensywnej pracy węchowej, słuchowej i wzrokowej, w czasie której znajduje się on w stałym napięciu nerwowym, następuje większe zmęczenie psychiczne niż fizyczne, mimo iż zdawałoby się, że wskutek ciągłego ruchu zmęczeniu ulegają przecie wszystkim mięśnie. Pies po całodziennym bieganiu na swobodzie będzie znacznie mniej zmęczony niż po 3-4 godzinnej pracy treningowej pod kierunkiem swego przewodnika. Po każdym szkoleniu należy dać psu odpocząć. Powinien on odpoczywać nie w domu, boksie czy budzie, lecz właśnie na spacerze lub za miastem – na łące, w polu albo w lesie. Taki czynny odpoczynek, pozwalający na swobodne, niczym nie skrępowane wyhasanie się, kiedy prowadzi pies pana, a nie pan psa, jest dla zmęczonego zwierzęcia prawdziwym relaksem, powodującym odprężenie nerwowe, a co za tym idzie i sprawniejsze funkcjonowanie całego Organizmu. Tak postępują treserzy w dobrze prowadzonych zakładach .szkolenia psów, rozumiejąc, że każdy wysiłek związany z intensywną pracą układu nerwowego zwierzęcia i jego narządów zmysłów pociąga za sobą znużenie, a w ślad za tym zmniejszenie zdolności jego reagowania na bodźce, zwłaszcza warunkowe. Można to wytłumaczyć tym, że tkanka nerwowa jest o wiele delikatniejsza od włókien mięśniowych, a okres regeneracji jej sił witalnych trwa znacznie dłużej niż okres odzyskiwania sił przez zmęczone mięśnie. Przez analogię, zmęczenie psa w czasie tresury można porównać ze zmęczeniem człowieka wykonującego intensywną pracę umysłową. Znużenie psa może następować także wskutek przeciążenia go ćwiczeniami. Stan ten wpływa bardzo ujemnie na procesy kojarzeniowe w ośrodkowym układzie nerwowym i na samopoczucie psa. Wychowanek traci wówczas zainteresowanie i chęć do wykonywania żądanych od niego czynności, staje się bierny i opieszały W takich wypadkach tym bardziej pożądana jest przerwa w pracy dla samego relaksu.